Ernesto Ganuza (IPP/CSIC)
Duela berrogeita hamar urte baino gehiago herritarren parte-hartzea ohiko elementua da administrazio publikoentzat, eta izaera eta anbizio desberdineko prozesu parte-hartzaileak abiarazten dituzte lurralde-maila guztietan. Garaiaren ikur moduko bat da, iruditeria demokratikoa asmoz betetzea ahalbidetzen duena. Parte-hartze handiagoak demokrazia hobea ekarriko duela uste da, politika publikoak informatuagoak, alborapen txikiagokoak eta herritarrengandik hurbilagoak izango direlako (Warren, 2009). Hala ere, parte-hartzea beti izan da konplexua. Administrazioaren barruan, martxan jarritako mekanismoek teknikarien —batzuetan kudeaketa-arlo desberdinetakoak— eta ordezkari politikoen inplikazioa eskatzen dute. Koordinazio horrek administrazio modernoaren ohiko hierarkia eta sailen arteko isolamendua zalantzan jartzen ditu. Kanpora begira, parte-hartzeak erabaki-eremuak administrazioaren mugetatik harago irekitzen ditu formalki. Horrek koordinazio konplexua eskatzen du gizarte zibileko eragileen, eragile ekonomiko eta sozialen, antolatu gabeko herritarren, adituen, ordezkari politikoen eta administrazioko teknikarien artean, eta politikako ohiko lan-banaketa berriro ere zalantzan jartzen du.
Administrazioak parte-hartzea sustatzean, beraz, erronka handiak ditu eta eremu politikoan galdera eta tentsio ugari sortzen dira: Nork har dezake parte? Noraino irits daiteke parte-hartzea? Zer erabaki daiteke, eta nola? Kontsulta-prozesu baten bidez ala modu zuzenagoan? Deliberaziozko mini-publikoek, metodologia deliberatibo baten inguruan antolatuta eta parte-hartzaileak zozketa bidez hautatuta, konplexutasun horri modu berrituan erantzuten diote; iraganeko mekanismo parte-hartzaileek —aholku-kontseiluek edo aurrekontu parte-hartzaileek, esaterako— ez bezala. Ez da hau desberdintasun guztiak xehe azaltzeko lekua, baina mekanismo parte-hartzaileen historian ekarri dituzten berrikuntzak azpimarratzea merezi du.
Aholku-kontseiluak 1980ko hamarkadaren hasieran sortu ziren, antolatutako gizarte-mugimenduak tokiko politika publikoen plangintzan txertatuz. Parte-hartzea elkarteen inguruan antolatu zen, haiek baitziren administraziotik kanpo koordinatu beharreko eragileak. Kritikak eta izaera kontsultibo hutsa gorabehera, bolumenaren eta presentziaren arabera, kontseilu horiek dira oraindik administrazioek gizartea politika publikoen diseinuan inplikatzeko erabiltzen duten tresna parte-hartzaile nagusia, ez soilik tokiko mailan, baita eskualdeko eta estatuko mailetan ere. Hala ere, 1990eko hamarkadaren amaieran, gizarte-ordezkaritza eskasa izatea leporatzen hasi zitzaien (Navarro, 1999; Font, 2001). Barne-funtzionamendu endogamikoa eta kanpora begirako gardentasun falta ere kritikatu ziren (Sarasa eta Guiu, 2001), eta horrek proposamenen kalitateari eragin zion, ez baitzuten gizarte-aniztasuna behar bezala ordezkatzen (Alguacil, 2003).
2001etik aurrera Espainia osoan —eta Europako beste leku batzuetan— aurrekontu parte-hartzaileak abiaraztea, Andaluzian, Katalunian eta Madrilen esperientzia garrantzitsuekin (Ganuza eta Francés, 2012), aholku-kontseiluen ahuleziekin justifikatu zen. Bi ezaugarri bereizgarri zituzten. Alde batetik, parte-hartzea herritar guztiei ireki zitzaien, antolatu gabeko pertsonak politika publikoen diseinuan parte hartzera gonbidatuz. Bestetik, aurrekontu publikoaren zati txiki bati buruzko zuzeneko erabaki-prozesua ezarri zen; horrek administrazioaren kanporako joera indartu eta politiken definizioa jendearen iritzi zuzenari ireki zion.
Prozesu parte-hartzaile berriak erronka garrantzitsuak ekarri zituen. Lehenik, administrazioak herritar guztiekin koordinatzeko mekanismoak ezarri behar izan zituen; horretarako, tresna parte-hartzaile berriak —biztanle guztiei irekitako batzarrak, adibidez— eta komunikazio-hizkera irisgarriagoa behar ziren. Bigarrenik, barne-koordinazioa behar zen. Gai zehatz bat lantzen zuten eta zuzeneko erabaki-hartzetik kanpo geratzen ziren kontseiluek ez bezala, aurrekontu parte-hartzaileek administrazioaren barneko jarduera koordinatua eskatzen zuten, herritarren proposamenek hainbat kudeaketa-arlori eragiten zietelako beti —partaidetzari, azpiegiturei, ogasunari, alkatetzari edo lehendakaritzari eta beste batzuei—, administrazioen ohiko funtzionamendu konpartimentatua gaindituz.
Aurrekontu parte-hartzaileek hedapen handia dute oraindik Katalunian eta Espainian. Hala ere, parte-hartzaileen profil alboratuagatik kritikatu dira. Pertsonek borondatez joan zitezkeen proposamenak aurkezteko edo bozkatzeko batzar irekietara. Kontseiluekin alderatuta parte-hartzaile kopurua nabarmen handitu bazen ere, ezin zuten lurralde osoa ordezkatu. Gainera, prozesuaren formatuak antolatu gabeko herritarrak beren auzoekin eta berehalako beharrekin oso lotuta zeuden proposamenak lehenesteko lehian jartzen zituen. Horrek proposamenen kalitatea zalantzan jartzeko balio izan zuen maiz, interes pertsonaletik eta ez guztion ongizaterako pentsatuta zeudelakoan.
Kritikak gorabehera, administrazioek parte-hartze mekanismoak justifikatu izan dituzte parte-hartzaileen esperientziazko ezagutza kontuan hartzeko duten gaitasunagatik. Ez zen soilik jendeari protagonismoa ematea: pertsonek hobeto ezagutzen zuten inguruan gertatzen zena, eta haien parte-hartzeak balio erantsi handia ematen zien politikei, politika publiko orokorragoekin gatazkan sartu gabe. Horrek kritika asko gainditzen lagundu du eta ordezkari politikoen parte-hartzearen aldeko bultzada mantendu du denboran. Mekanismo parte-hartzaileen familia berria —deliberaziozko mini-publikoak— ulertzeko, baliagarria da ikuspegi horretatik zer ekarpen egiten duten aztertzea. Haien berrikuntza nagusietako bat beste ezagutza mota bat balioestea da, berehalako erabilerarekin baino plangintzarekin lotuagoa. Mini-publikoek herritarrak epe luzeko arazo bati buruz eztabaidatzera gonbidatzen dituzte, parte-hartzaileen berehalako errealitatetik harago. Parte-hartze mota horren baldintzek eta eskakizunek administrazioek prozesu parte-hartzaileei heltzeko ohiko dinamikak aldatzen dituzte.
Oro har, mekanismo deliberatiboak aurreko prozesu parte-hartzaileen ahuleziek justifikatzen dituzte neurri batean: herritarren parte-hartze alboratuak eta proposamenen kalitate eskasak, askotan gai txiki eta pertsonaletan zentratuak eta orokortzeko edo eskalatzeko zailak. Zozketa zibikoaren bidez, mekanismo deliberatiboek lurralde bateko biztanleriaren lagin deskribatzailea osatzen dute. Teknika soziologikoen bidez lurraldeko pertsonen aniztasuna islatzen duen talde bat bilatzen da, parte-hartzaileen profilen alborapena saihesteko. Parte-hartzaileei ez zaie lehentasun pertsonalak edo beren esperientziazko ezagutza soilik adierazteko eskatzen; lurraldeko dilema politiko baten alde onak eta txarrak estrategikoki aztertu eta biztanleria osoari eragingo dion gomendio publiko zehatz bat formulatu behar dute. Horretarako, prozesuak gaiari buruzko informazioa eta prestakuntza eskaintzen dizkie esplizituki, proposamenak aurretiazko ebidentzian oinarritu daitezen. Lagin deskribatzaileak eta parte-hartzaileen ezagutza estrategikoak aukera ematen dute epe luzeko eta lurraldean eragin handiko gaiak lantzeko, berehalako erabilera-arazoetan oinarritutako aurreko parte-hartzetik harago.
Deliberaziozko mini-publiko bat abiaraztea aurreko mekanismo parte-hartzaileetatik bereizten duten lau dimentsio berri identifika ditzakegu.
- Deliberazioak bestelako erronka sortzen du administrazio publikoaren barne-koordinazioan, bai maila politikoan bai administratiboan. Aurrekontu parte-hartzaileetan bezala, mini-publiko batek administrazioko sail desberdinen koordinazioa eskatzen du, borondate eta jardunbide desberdinak lerrokatzeko. Eztabaidatuko diren arazoen aurkezpena eta haien ondorioak ere koordinatu behar dira, metodologia deliberatiboak dilema bati erantzunez politika publiko bat planifikatzea baitu helburu. Horretarako, administrazio barruko zein kanpoko adituekin eta, batez ere, ordezkari politikoekin lan egin behar da, eztabaidaren testuingurua eta mugak definitzeko. Dilema elkarrekin landu behar da, administrazioak parte-hartzaileen azken gomendioei erantzun ahal izan diezaien. Horrek bestelako lan-dinamika eta konpromiso politiko eta administratibo handiagoa eskatzen die arduradun politikoei eta teknikoei.
- Deliberaziozko mini-publikoetako parte-hartzaileak zozketa bidez hautatzen dira. Helburua gai estrategikoei buruz deliberatzera gonbidatzea da, ez beren berehalako errealitateaz soilik hitz egitera; horrek parte-hartze dinamika aldatzen du. Adibidez, talde txikietako lana eta beste deliberazio-dinamika batzuk sartu behar dira, herritarrek dilemari buruz hausnartu eta hitz egin ahal izateko. Horrek administrazioak erabili ohi zituen metodo parte-hartzaileak nabarmen berritzea eskatzen du.
- Gomendioek parte-hartzaileek politika publiko bat edo beste aukeratzeko emandako arrazoiak jasotzen dituzte, jasotako informazioan eta egindako deliberazioan oinarrituta. Horrek beste erronka bat sortzen dio administrazioari: aurrekontu parte-hartzaileetan ez bezala, ez dira gai txikiei buruzko erabakiak, baizik eta askotan exekutiboen epe ertain eta luzeko jarduera irmoa eskatzen duten politika estrategikoak. Informazioa emango duten adituak hautatzeko eta parte-hartzaileei gogoeta sendoa egiteko aukera emango dieten dinamikak ezarri behar dira.
- Gainera, lagin deskribatzaile batekin lan egiteak parte-hartzaile kopuru txikiarekin lan egitea esan nahi du beti. Horregatik, inoiz baino beharrezkoagoa da mekanismo deliberatiboa gainerako herritarrekin nola lotuko den pentsatzea.
[Digital CSICen argitaratua]
Irudia: Debagoieneko Herritarren Batzarra, Noticias de Gipuzkoan argitaratua, 2025eko azaroan.