Hainbat urte daramatzagu Euskadin deliberazio-prozesuetan lanean. Prozesu batzuk amaitzear daude, eta beste batzuk diseinatzen edo abiarazten ari dira. Tokiko gatazka osteko testuinguruak; administrazio desberdinetako arduradun politiko eta teknikoen ikuspegiak; Arantzazulab eta TMeLab berrikuntza demokratikoko laborategiek proiektu horietako asko sustatzeko duten eginkizunak; esperientzia handiko bideratze-erakundeek; eta lurraldean dugun presentziak Euskadi gaur egungo deliberazio-jardueraren erdigunean kokatzen dute.
Gipuzkoako Herritarren Batzarraren amaiera
Landa-eremuari eta klima-aldaketari buruzko Gipuzkoako Herritarren Batzarrak, 2022–2023an egindakoak, Foru Aldundiaren laugarren eta azken itzulera-saioa izan zuen 2025eko maiatzaren 28an. Emaitza dokumentu mardula da: aurreko erantzunak osatzen ditu eta bederatzi gomendioetako bakoitza ezartzeko epe eta aurrekontuei buruzko xehetasun handiak ematen ditu. Prozesuan parte hartzen jarraitzen duten Batzarreko kideen zalantzei ere erantzuten die. Ekitaldian izan ziren Eider Mendoza diputatu nagusia; Arantxa Ariztimuño Nekazaritzako eta Lurralde Orekako zuzendaria; gomendioen zaindari-eginkizuna hartu zuten Batzarreko hamaika kide; eta Jarraipen eta Eduki Batzordeetako kideak, beren balorazioak aurkeztu zituztenak. Topaketan bi bertsolarik prozesuari eta haren emaitzei buruzko bertsoak kantatu zituzten.
Prozesua amaitutzat eman da, baina gomendioak datozen urteetan ezartzen jarraituko dira. Bereziki, nekazariei ekosistema-zerbitzuengatik ordaintzearekin lotutako ekintzak, zuhaitz-espezie desberdinak nola egokituko diren aurreikusteko basoetako I+Ga, eta nekazariei nekazaritza-jarduera enpresa bateko lanarekin uztartzea ahalbidetuko dien baserri mistoko programa. Lan kolektiboa izan da, batez ere Foru Aldundiko Partaidetza Sailak eta Nekazaritza Sailak, Arantzazulabek, TMeLabek eta Aztikerrek egina. Asko ikasi dugu, eta probintzian beste Batzar bat abiarazteko gogoz gaude: mandatua dilema edo eztabaida baten inguruan argiago fokatuz, aukeren arteko orekak lantzeko; prozesuaren gobernantzako kideen arteko oreka zainduz; eta Batzarra lurraldeko herritarrekin hobeto lotuz.
Instituzionalizazioa Tolosan eta Euskadin pentsatzea
Instituzionalizazioa —hau da, deliberazio-prozesuak sistema politikoan modu egonkorrean nola txertatu pentsatzea— munduko herrialde askotako agendan dago. Dauden esperientzietatik ikasiz eta lurraldeko eragileei entzunez, deliberazio-mekanismoak instituzionalizatzeko lanean aritu gara Tolosako Udalarekin eta Ihoberekin, Eusko Jaurlaritzaren ingurumen-kudeaketako sozietate publikoarekin. Bi kasuetan Arantzazulabekinbatera aritu gara, eta Ihoberen kasuan TMeLaben laguntzarekin ere bai.
Tolosako Udalak —20.000 biztanle— osasun mentaleko arazoei erantzun publiko-komunitarioak emateko 2022–2023an egindako Herritarren Batzar arrakastatsuaren ondoren egin zuen eskaera; Prometeak bideratu zuen batzarra. Instituzionalizazio-proposamenak, Udaleko arduradun politiko eta teknikoen eta aurreko Batzarreko kideen ekarpenetan oinarrituta, Deliberazio Kontseilu bat aktibatzea aurreikusten du. Bere eginkizun nagusia etorkizuneko herritarren batzarren mandatua definitzea litzateke —bat edo bi legealdi bakoitzeko—, herritarrak benetan kezkatzen dituzten, akordioa behar duten eta ohiko bideetatik konponbiderik aurkitzenez duten gaietan zentratuta. Kontseiluaren laurdena udal-zinegotziek osatuko lukete, talde politikoen ordezkaritza orekatuarekin; gainerako hiru laurdenak aurreko Herritarren Batzar bateko kideak lirateke, beraz zozketa zibiko bidez hautatuak. Kide guztiak aldizka berrituko lirateke. Ez litzateke egitura iraunkorra izango, legealdi bakoitzean behin aktibatuko litzateke. Jarraipen Batzorde batek —talde politikoen eta landutako gaiarekin lotutako interes-taldeen ordezkaritza orekatuarekin— prozesu osoa gainbegiratuko luke, nazioarteko estandarrak betetzen direla eta ahalik eta zilegitasun handiena lortzen dela bermatzeko.
2023–2024an Ihoberentzat —Eusko Jaurlaritza— egindako diseinuak Euskadi mailako Herritarren Batzar iraunkor bat aktibatzea aurreikusten du, Euskadiko Trantsizio Energetikoaren eta Klima Aldaketaren Legean oinarrituta. EuskoLegebiltzarraren % 82k 2024ko otsailaren 8an onartu zuen legea, eta 12. artikuluan Batzarra sortzea jasotzen du.
Bi deliberazio-prozesu abiaraztea Arrasateko eskualdean
Duela bi urtetik Debagoiena 2030ekin garatzen ari den prozesu batiaholku ematen ari gara. Sare ireki eta lankidetzazko horretan erakunde publikoek, kooperatibek, enpresek eta hezkuntza-eragileek parte hartzen dute, Debagoiena —Arrasate eta ingurua, 63.000 biztanle— 2050erako eskualde adimendun, inklusibo eta klima-neutro bihurtzeko. Eredu bereziki interesgarria da: 2023az geroztik lurraldean egindako lan sakonaren ondoren Herritarren Batzar bat aktibatzen du, eskualdeko udalek, enpresa-erakundeek eta komunitate-erakundeek osatutako organo batek sustatuta; lankidetza publiko-pribatu-komunitarioa da.2025eko udazkenean, energia-trantsizioari buruzko Argitzen deliberazio-prozesuak zozketa zibiko bidez hautatutako eskualdeko 50 herritarrez osatutako Batzarra ekarriko du. Galdera honi erantzun beharko diote: «Zer ekintza edo aldaketa garatu behar dituzte Debagoieneko tokiko eragileek energia-kontsumoa murrizteko eta energia berriztagarriak garatzeko?», aipatutako organoak ezarritako irizpideak kontuan hartuta.
Azkenik, Arantzazulabek, Demnextek eta MITek sustatutako proiektuarekin bat egin dugu, Arrasateko kooperatibetan deliberazio-tresnak nola erabili aztertzeko.2025eko apirilean bi egunez kooperatiben ekosisteman murgilduta egon ginen. Deliberaziorako gai interesgarriak identifikatu genituen: barne-balioen eta kanpoko errealitate ekonomikoaren arteko tentsioak sortzen dituen dilemak, langileek beren kooperatibarekiko duten konpromisoa, kooperatiben arteko elkartasuna eta lankidetza, epe luzeko estrategiak eta baliabideen kudeaketa.
Azaleko irudia: Debagoiena 2030ek Argitzen prozesua aurkezten Arantzazulaben, 2025eko maiatzean.